contrast2.jpgcontrast1.jpg

 

Dzieje Szamowa

 

 

 

Wieś szlachecka po raz pierwszy wzmiankowana w księgach sądowych łęczyckich już w 1386 roku. Nazwa prawdopodobnie pochodzi od pierwszych właścicieli wsi  zasłużonej rodziny Szamowskich h. Prus I-mo. Pierwsze wpisy z ksiąg sądowych łęczyckich z lat 1386 - 1399 wymieniają Lekarda (Lecarth de Shamowo) i prawdopodobnie jego synów: Stanisława, Bogute i Tomasza (Thomas Lekartowicz) -  pierwszych znanych nam właścicieli i dziedziców wsi.

W następnych stuleciach do XVIII w. wieś kolejno przechodzi z rąk do rąk, pozostaje u Szamowskich.

W 1386 r. Lecawko (prawdopodobnie chodzi tu o Lekarda) w obliczu świadków dzieli dobra w Szamowie pomiedzy synów: Tomasza i Bogutę.

 

Thoma de Szanouo producit testes contra Lecawco et suos duos filios: Felislaus de Turzinouo, Welislaus de Turzinouo, Mathais Czeslai, Petrus Micossij de Kozubi, Nikolaus de Weprzki Rota: quod ex divisione paterna cum fratribus mihi deti in Szanouo pro una porcione Tome cum fratre Bohuta. Terminus infra duos septimanas [K.S. T 1,162]

 

 

Z zapisu z 1394 roku można wywnioskować że Jan z Szamowa mógł być synem Stanisława:

 

Johannes de Szamowo iurabit, quod tenet partem hereditatis a Stanislao et non Fitka Albertus de Shamouo (Jan z Szamowa który posiada części dziedziczne Stanisława[...])

 

 

Zapisek z 1407 r. dt. oczyszczenia szlachectwa Dominika ze Świerczyna podaje za świadków Stanisława, Andrzeja, Urbana i Pietrasza herbu Prusy, zawołania Słubica, prawdopodobnie właścicieli działów w Szamowie.

 

W dokumentach Macieja Drzewieckiego arcybiskupa gnieźnieńskiego (Archiv.Capit. Gnes. Liber provileg. II 1459 r.) dotyczących erygowania altarii św. Aleksego w kolegiacie łęczyckiej (Tumie), czytamy, iż altaria ta (ołtarz) erygowana była przez arcybpa. Jarosława Bogorię Skotnickiego, a więc w latach 1342-1376. Dokumenty określające uposażenie altarii, wymieniają min. dziesięcinę z Szamowa.

W latach 1484-1513 Szamów należy do Jana, kasztelana konarskiego łęczyckiego o którym wspomina min. Metryka Koronna.

W roku 1487 Jan Szamowski przenosi wsie Szamów i pobliską Wargawę na tzw. prawo niemieckie:

 

Joanni Schamowsky, castellano Conariensi, datum est ius theutonicum super villas ipsius Schamowo et Wargawa, in terra et districtu Lanciciensi sitas. [MK 19, f. 204,MRPS I, nr 1872].

 

 

Lustracje dóbr i uposażeń kościelnych z początku XVI w. wymieniają dziesięcinę płaconą przez dziedziców Szamowa proboszczowi w Witoni.

 

Według rejestrów skarbowych z 1576 roku, właścicielem Szamowa był Jan Szamowski kasztelan brzeziński, żoną jego była Anna Sierakowska h. Ogończyk, wojewodzianka łęczycka. Dobra Szamów obejmowały wówczas 10 łanów, 8 zagrodników, karczmę, 5 osadników lub kmieci, 1 rzemieślnika. 0,5 łąna w Szamowie należały do Pawła i Mikołaja Ossędowskich z Osędowic.

 

Oprócz Szamowa do Jana i jego brata Bartłomieja regestra wymieniają dobra leżące w: Wargawie, Oraczewie, Gajewie Górnym, Kterach, Zieleniewie, Strzegocinie, Kalinowie, Włoskowie, Siemieniczkach, Czechosławicach, Młogoszynie.

 

Na podstawie dokumentów i drzewa genealogicznego rodu Szamowskich można stwierdzić że Szamów do ok. 1830 roku pozostawał w rękach Szamowskich. Małym wyjątkiem są tu lata 1740-1780, kiedy to Szamów miał kilku właćcicieli lub dzierżawców.

Kolejno po Janie właścicielami Szamowa min. byli:

  • Stanisław, żona Helena Piaskowska herbu Junosza. Zmarł przed 1644,

  • Krzysztof, żona Teresa Skarbek herbu Abdank, wzmianki w latach 1649-1675 ,

  • Jan, skarbnik łęczycki żona Teresa Czerwińska, wzmianki w latach 1696-1704,

  • Felicjan, stolnik łęczycki, podczaszy orłowski, wzmianki w latach 1790.

  • Tomasz Rudnicki i Felicjana Rudnicka z domu Szamowska, ok 1840.

 

Jest to na pewno lista nie pełna. Zagadkowym, jak na tą chwile jest okres od. ok 1740 do 1780 roku, kiedy to posesorami Szamowa podają się: Charkowscy oraz niejaki Jankowski.

 

Zapis z 1750 r. w księgach ziemskich łęczyckich  [Lanc.Obl.31], dotyczy sporu o dobra Budki (prawdopodobnie chodzi o Wargawę Budki) kiedy to występują Generosus Jankowscy małżonkowie, Andrzej Janowski i Marianna z Tanskich przeciwko Wojciechowi  Charchowskiemu.

Księgi grodzkie łęczyckie z 1763 [Castr.Lanc.Obl.52] w karcie 154 także wymieniają Wojciecha Charchowskiego (Charkowskiego), miecznika chetmańskiego dziedzica na wsiach Kuchary (k.Topoli), Rybitwy i Szamów oraz rodziców: Stanisława i jego żonę Josepha Charkowską.

Charchowscy (Charkowscy) herbu Bończa pochodzić mają z Charchowa w sieradzkiem. Według herbarza Uruskiego, Mateusz Charchowski, stolnik winnicki, odziedziczył po stryju Wojciechu dobra Kuchary (k.Topoli) i Rybitwy, w województwie łęczyckim w 1767.

 

Co się działo z Szamowem i jego własnością do początku XIX w. nie wiadomo. Prawdopodobnie od ok 1780-90 roku Szamów (w części oznaczonej jako lit. A) należy do rodziny Stępowskich.

Według metryki parafii Witonia, w Szamowie kolejno w 1790 oraz 1793 roku  na świat przychodzą: Franciszek Piotr oraz Feliks Stępowscy, synowie Wiktora i Elżbiety Łobockiej.  Do Stępowskich należą także inne dobra które niegdyś były w posiadaniu Szamowskich, a więc Wargawa oraz Glinnik (w częściach zwanych Ziewaniczki i Krystyny) w pow. brzezińskim .
Według metryki par. Witonia, Wiktor Stępowski był synem Antoniego i Agaty Kraśnickiej. Zmarł w Szamowie w 1809 r.

W roku 1832, Gazeta Warszawska "Dziennik Powszechny" informuje o licytacji już zadłużonych posiadłości Szamowo w części oznaczonej jako  litera A  należących do wspomnianego Franciszka Stępowskiego syna Wiktora.  Licytowana też miała zostać pobliska Wargawa Mała, należąca do dłużników Doroty ze Stępowskich i Franciszka Gajewskiego zamieszkujących w Łęczycy. Wierzycielami mieli być Eugeniusz i Ignacy Szamowscy właściciele Witaszewic, oraz Mateusz i Onufry Szamowscy właściciele Rycerzewa koło Kłodawy.

Co się działo dalej możemy się tylko domyślać. Prawdopodobnie Szamowskim udało się odzyskać dziedziczne dobra.  Pomiędzy wierzycielami, co prawda spokrewnionymi ze sobą, musiało dojść do zawarcia  umowy co do przyszłej własności  Szamowa. Majątek przeszedł na własność Szamowskich z Rycerzewa i Wrzącej Wielkiej tj. szambelana Mateusza Szamowskiego i jego żony Marianny Polewskiej. Dobra te następnie musiały być zapisane córce Felicjanne Szamowskiej, bowiem w na mapie Dóbr Szamowa wykonanej w 1843 roku  widnieje podpis Tomasza Rudnickiego, tytułującego się dziedzicem Szamowa. Żoną tegoż Rudnickiego była właśnie Felicjanna.

Potwierdzają to zapisy w księgach parafii Rdutów. Ślub Felicjanny Karoliny Szamowskiej i Tomasza Józefa Rudnickiego odbył się 10.02.1823 roku w pobliskim Rycerzewie należącym do Szamowskich . Tomasz Rudnicki, lat 33 był rozwiedzonym rejentem z Warszawy, Felicjanna miała wówczas 20 lat.

W  1843 roku Tomasz Rudnicki składa podpis na wspomnianej wyżej mapie dóbr Szamowa. Ciężko powiedzieć czy po ślubie Tomasz i Felicjanna zamieszkiwali bezpośrednio Szamów czy rodzinny dla Felicjanny Rycerzew. Na pewno bywali też często w Warszawie gdzie urodziło się ich kilkoro dzieci.

Według indeksu urodzeń parafii Św. Jana Chrzciciela w Warszawie,  dnia 17.12.1824 urodziła się  Olimpia Salomea Felicjanna Rudnicka, córka wówczas już regenta kancelarii ziemiańskiej Województwa Mazowieckiego Tomasza Rudnickiego. Dwa lata później tj 19.04.1826 urodził się ich syn Ferdynand Kajetan Rudnicki.

W 1839 na świat przychodzi Eugeniusz Józef Rudnicki. Dziecko urodzone w Warszawie, zostaje ochrzczone rok później tj 1840 roku we Witoni. Świadkiem jest ekonom (zapewne majątku w Szamowie) Tomasz Stamierowski a  chrzestnymi: Józef Byszewski pułkownik byłych Wojsk Polskich i Franciszka Byszewska. W 1841 także w Warszawie na świat przychodzi Felicjanna Weronika Rudnicka. Świadkiem jest ponownie ekonom Tomasz Stamierowski a chrzestymi Franciszek i Ewa Rudniccy.

Co ciekawe w 1846 córka Tomasza i Felicjanny, Marianna Rudnicka wychodzi za mąż za Alojzego Szamowskiego, syna Antoniego i Tekli Polewskiej, wówczas wdowca 

Według metryki parafii Witonia, Natalia córka Tomasza i Felicjanny Rudnickich wyszła za Franciszka Niesiołowskiego dziedzica pobliskiej Wargawy Młodej (Wargawki). Syn ich, w następstwie dziedzic na Wargawce miał na imię Miron Paweł. Niestety Natalia Niesiołowska zmarła w wieku 24 lat.

Według metryk parafialnych,  prawdopodobnie Szamów dziedziczy ich syn Ferdynand, który podaje się ich dziedzicem. Z żony Klementyny Zakrzewskiej rodzą się dzieci: w 1855 Zdzisław Antoni, Arkadiusz Tomasz w 1857. Chrzestnymi są Wincencty Mieszkowski dziedzic Ręczniewa i Felicjanna Rudnicka (córka) tytułująca się dziedziczką Kalinowy.

 

 

 

Wieś i folwark

 

W 1827 r. według Tabeli Miast i Wsi Królestwa Polskiego wieś i folwark posiadały 17 domów, 201 mieszkańców.

Dość ciekawych informacji o wielkości wsi i wyglądzie okolicy w 1832 r. dostarcza wspomniana już licytacja zadłużonych dóbr. Czytamy tam:

"Wieś Szamów część lit. A. ma rozległości około 30 włók chełmińskich (1 włóka chełmińska to ok. 17 ha, co daje ok. 500 ha), w jednej połowie drugiej klasy pszennej, a w drugiej połowie klasy drugiej żytnej, w której pola orne około 18 włók, lasek z osiczyny (olszyny), dębiny i brzeziny znacznie zniszczony, około włóki jednej (17 ha) , zarośle i pastwiska około włók 10, lasek olszowy i brzozowy mały około morgów 12 (ok 7 ha), ogrody około morgów 15 (ok. 8,5 ha), miejsca na zabudowania, podwórza, drogi, rowy, stawy wodościeki, około morgów 28 zajmują.
Znajdujący się we wsi tey młynarz Woyciech Lubecki płaci czynsz. Zabudowania są: dwór, przy którym ogród z altanką i pszczelnik, kurniki; folwark murowany, na owczarnię obrócony, sieczkarnia, stajnia i szpichlerz razem, spichlerz osobno, stodół trzy, wolarnia, owczarnia, obora osobna, stajnia, wozownia i trzeci spichlerz, wszystko równie jak dwór z drzewa, browarek z kamienia murowany, uzd i kuźnia drewniana, karczma, wiatrak, dwanaście chałup wiejskich numerami 2. 4-6.8.9. 10. 11. 12. 13. 14- 15 i 16 oznaczonych, przy który ci wszystkich
(wymienieni wyżej) znajdują się zabudowania gospodarskie, prócz przy chałupie oznaczoney Nr. 12 . Dobra te są obciążone służebnością pastwiska dla części Szamowa lit. B . Jankowszczyzna zwanej.

 

Nazwa Jankowszczyzna potwierdza wspomnianych w 1750 roku właścicieli zapewne części Szamowa oznaczonych jako "B" - Jankowskich.

W 1872 roku dobra Szamów części A i B składały się z folwarku Szamów oraz parceli Rudniki. Na 900 mórg (co daje ok 500 ha) składało się min. 72 mórg lasu nieurządzonego. Zabudowa w tym czasie składała się z 19 budynków murowanych i 12 drewnianych.

Wieś posiadała wiatrak, który prawdopodobnie stał przy dukcie z Szamowa do Osędowic (co widać na mapach Gilli'ego i Perthesa z lat 1793-1834, oraz mapie dóbr Szamowa z 1843 r.). Niestety nie wiadomo kto był jego właścicielem.

Przyglądając sie na mapy Gilli'ego, Perthesa widać jeszcze pozostałość boru który rósł pomiędzy Szamowem, Wargawką a dzisiejszym Gozdkowem. Pozostałością po nim jest prawdopodobnie ok. 500 letni dąb rosnący przy obecnej drodze z Szamowa do Witoni. Las ten miał być niegdyś kupiony przez łęczyckiego żyda, a wspomniany dąb uchronić od ścięcia miała zawieszona kapliczka, która wisi tam do dziś.

 

View the embedded image gallery online at:
http://witonia.com.pl/szamow.html#sigProGalleriad296c501a1

Pod koniec XIX w. folwark Szamów posiadał 11 domów, 29 mieszkańców, wieś posiadała wraz z Wargawą 19 domów (Wargawa 6 domów) i 381 mieszkańców.

 

Jak już wspomniałem, w latach 1834-1840 właścicielem Szamowa był Tomasz Rudnicki, którego podpis widnieje na mapie dóbr Szamowa i Młodej Wargawy, obok Moszkowskiego (Morzkowskiego) dziedzica Żelaznej (patrz galeria)..

 

Spis alfabetyczny Obywateli Ziemskich z 1909 r. podaje właściciela (rządce?) Szamowa Michała Parzęczewskiego Szaje. W 1912 roku według Przewodnika po Guberni Kaliskiej ,Szamów kolonia i folwark o powierzchni 85 mórg należeć miał do uwłaszczonych włościan. Rządcą był wówczas Stefan Fijałkowskiego, natomiast Szamów lit. A i B kolonia z częścią folwarku o powierzchni 61 mórg do rządcy Piotra i Zofii Fijałkowskich i Spółki Bankowej.

Ostatnimi właścicielami Szamowa byli: Kawiecki Jan (w części zwanej Szamów Pawłówka), oraz Wanda i Stefan Kawieccy (Szamów).

 

Dwór w Szamowie

Na przełomie XVI-XVII w istniał tu dwór murowany wzniesiony na kopcu otoczonym fosą, być może początki istnienia mogą sięgać czasów wczesnośredniowiecznych, jednak na wcześniejsze jego istnienie niestety nie ma dowodów. Do czasów powojennych istniała jeszcze szeroka fosa, obecnie zasypana.

Tak jak opisuje Leszek Kajzer w swojej pracy. Studia nad świeckim budownictwem obronnym woj. łęczyckiego w XIII-XVII w. kłopotliwą sprawa jest właściwa interpretacja dworu w Szamowie. Opisy w księgach grodzkich Łęczyckich z lat 1749 oraz 1763 a także dane topograficzne (mapa dóbr Szamów z 1843 r. na której widoczna jest fosa i jej układ) nie pozostawia wątpliwości iż był to dwór wzniesiony na czworobocznym kopcu, otoczonym dość szeroką fosą (20-30m). Trudno powiedzieć czy był to dwór murowany czy drewniany z murowanym przyziemiem-piwnicami. Majątek Szamowskich i ich wysoka w XVIII w. pozycja pozwalają przypuszczać że opisywane relikty to pozostałość dworu murowanego lub o murowanej piwnicznej kondygnacji.

Wizja dóbr Szamowa w roku 1749 uczyniona"

"Dnia 25 stycznia spisana (przez) Franciszka Pernowskiego wolnego(lub Woźnego) aktualnego przy szlachetnie urodzonych Antoniego Jankowskiego i Marcina Łajewskiego (Łagiewskiego) rzetelnie opisana i niżej wyrażona ... tych że ich mościom podpisana.

Dworu nie masz, tylko kopiec na którym kiedy dwór bywał, na którym kopcu dwa sklepy (sklepienie,piwnica,skarbiec) murowane, na których tylko kawałek poszycia. W jednym sklepie kominek wywiedziony i okno z kratą żelazna i drzwi drewniane z zawiasami, w drugim sklepie dziura na okno. Folwarku połowa to jest izba w słupy stawiana tylko okna dwa w drzewo oprawione drzewo spróchniałe i pognite, piec ulepiony z kamieni drzwi na zawiasach. Na ... tego folwarku browarek z belów prostych zły komin tylko na samych podporach stoi, do żadnej reperacji nie zdatny, za tymże browarkiem chlewik ze chrustu z poszyciem niezłym bez wierzchu z belów w słupy nieobrobionych na kształt obórki w którym piec z kamieni suszenie na górze. Stajnia o 2 przęsłach złób przy prawej stronie podłoga w tej stanie zła zgniła, za tą stajnią obórka z chrustu ogrodzona z poszyciem miejscami złym miejscami nowo poprawionym, stodoła o 2 klepiskach, jedno klepisko do P. Jankowskiego drugie ... słupy podwleczone zniszczone drugie dachy pognite całe tylko podporą popodpierane.

Druga stodoła gorsza z kretesem zła nie tylko dachy ale i kozły prawie wszystkie podparte. Także przy folwarku karmik(kurnik) zły reperacji potrzebuje.

Chałupy chłopskie

Pierwsza chałupa Sebastiana Wróbla ... prawie chłop pod niebem siedzi, druga karczma nazwana Izba tylko bez komory zła, drzewo spróchniałe, belki z obiełkami powyłaziły znacznej reparacji potrzebuje komin w tej że chałupie obala. Trzecia chałupa z belów bez komory postawiona niezła, u Dominika Kozła chałupa stara z belów postawiona z komora, piąta Wojciecha Szewczyka zła drzewo spróchniałe pogniłe reparacji potrzebuje, szósta Maćkawa kmiecia niezła, 7-ma Andrzeja Olejnika z komorą, stara zła z gruntu reparacji potrzebuje, 8-ma Jana kowala stara zła drzewo spróchniałe wielkiej reperacji potrzebuje, 9-ta Jakuba Stępki stara cała, tylko sień reperacji potrzebuje, 10-ta chałupa Płucienikowska pusta w której mieszkał P. Dzierżanowski z kretesem zła do reperacji się żadnej nie nadaje.

Zasiewki dworskie ozime, to jest żyta teraz zasianego zagonami 418, Jerzyny żadnej nie masz do siewu, co rzetelnie spisawszy wszystkimi swemi podpisujemy.

Antoni Jankowski, Marcin Łajewski (Gajewski?)

 

Drugi zaś opis notuje obecność nowego dworu (obok starego) zbudowanego w latach 1749-1763: ["] przed dworem zaś na kopcu sklepów dwa murowanych, niczym nie pokryte, do których drzwi jedne na zawiasach z wrzeciądzem i skoblami, za tym ze dworem sad jest chrustem ogrodzony"

 

Prawdopodobnie mogą być to pozostałości dworu murowanego (kasztelanii?) wzniesionego w XVI w. przez kasztelana Jana Szamowskiego.

 

 

---------------------------------------------------------

Bibliografia:

1. Księgi grodzkie łęczyckie, Castr. Lanc. Rel. 30, 52 .[AGAD]

2. Korytkowski Jan, "Arcybiskupi gnieźnieńscy T. 3"

3. Władysław Semkowicz, ?Wywody szlachectwa w Polsce XIV-XVII? 1913 r.

4. Tabela miast, wsi, osad Królestwa Polskiego z wyrażeniem ich położenia i ludności T.2 1827 r.

5. Leszek Kajzer "Studia nad świeckim budownictwem obronnym woj. łęczyckiego w XIII-XVII w."

6. "Regestr diecezjów" Franciszka Czaykowskiego, czyli właściciele ziemscy w Koronie w 1783 r.

7. Przewodnik po Guberni Kaliskiej z kolorowaną szczegółową mapą miast, osad, wsi. Warszawa: Stanisław Graeve, 1912

8. Dziennik Powszechny 1832 r., nr. 320

9. http://geneteka.genealodzy.pl/

 

 

 

RUDNICKA

Joomla templates by a4joomla